छुवाछुत जातमा हुंदैन, आचरणमा हुन्छ

“यो ‘दलित’ भन्ने शब्द नेपालमा हामीले कहाँबाट ल्यायौँ? धर्म शास्त्रमा कहीँ पनि छैन, यो महायज्ञमा पनि सबैलाई मानेको छ, पूजा गरेको छ, सबैलाई सम्मान गरेको छ । सबैलाई आदर गरेको छ । अहिले म जुन व्यासपिठमा बसेको छु यो व्यासपिठमा म भन्दा पहिला लेख बहादुर विश्वकर्मा गुरुज्यू हुनुहुन्थ्यो । उहाँले यही व्यासपिठमा बसेर प्रबचन गर्नुभएको थियो । यही व्यासपिठमा बसेर अहिले म पनि प्रवचन गर्दै छु । लेखेर राख्नुस्, धर्ममा छुवाछुत हुन्छ । तर, के मा हुन्छ भने आचरणमा हुन्छ जातमा हुंदैन । मेरो आफ्नै परिवारको ब्यक्तिमा पनि फरक आचरण छ, फरक खानपिन छ, फरक गुण व्यबहार र बिचार छ, फरक धर्म निती नियम छ भने म त्यहाँ चाहीँ छुवाछुत गर्छु, तर कसैलाई जातकै आधारमा छुवाछुत गर्दिन । ”

यो भनाइ श्री निवासाचार्यजी महाराजको मुखराविन्दुबाट निस्केको हो । विश्वभरकै हिन्दूहरूका आस्थाकेन्द्र आरज्ञदेव पशुपतिनाथ मन्दिर परिसरमा हालै लगाइएको कोटिहोममा पवित्र व्यासपिठमा आसन गरेर प्रवचन् दिने क्रममा भन्नु भएको हो । उहाँभन्दा पहिला त्यही आसनमा दलित समुदायबाट गुरुज्यू लेख बहादुर बिकले प्रबचन दिनु भएको थियो । पछी त्यही आसनमा बसेर आफुले प्रवचन् दिदैछु भनेर निसँकोच मात्रै होइन गर्वका साथ भन्नुभयो ।

त्यही मन्चमा एक दिन पहिला दाङगका आचार्य कुष्ण दमाईले पनि आफ्नो प्रवचन् दिनु भएको थियो । “दलितले शास्त्र पढेर के गर्ने? कस्ले जजमानी स्वीकार्छन्? भन्ने जस्ता तीखा वचनहरू सुन्नु परेपनि आफ्ना गुरुज्यूहरूको निर्देशन पालना गर्दै जाँदा आज म यो स्थानमा पुग्ने सौभाग्य पाएँ । मान्छेहरू मृत्युपश्चात स्वर्ग जान पाउँ भनी प्रार्थना गर्नुहुन्छ । तर, आज मलाई आफू जिउँदै स्वर्गमा पुगेको भान भएको छ ।

“यो पावन भूमिको यस्तो भब्य महायज्ञमा हजारौँका संख्याका हजुरहरू जस्ता भक्तजनहरूका अगाडि यो पवित्र व्यासपिठमा आसिन हुँन पाएँ । यहाँबाट प्रथमत मेरा समस्त गुरूज्यूहरू, मलाई सल्लाह दिने सबै आदरणीय तथा पूजानीय ब्यक्तित्वहरू प्रति नमन गर्दछु र मलाई काविल सम्झेर यो अकल्पनीय माहोलमा आउने निमन्त्रणा दिनु हुने बाल योगेश्वोर महादेव ( विजय कृष्ण मुर्ती ) र सम्पूर्ण आयोजक टिमप्रति हार्दिक आभार ब्यक्त गर्दछु” भन्नु भयो आचार्य कृष्ण दमाईले ।

हुनत, यो महायज्ञ विशेष त थियो नै । किनकी भारतबाट आउनु भएकी भारतकै १० जना उत्कृष्ट कथा बाचक मध्यकी एकजना श्रीमद भागवत वाचक माता देवी प्रतिभा, शिवपुराण वाचक माता राधिका दाशी, बेलायतबाट आउनु भएकी रामकथा वाचिका चन्द्रकला शखी , ९ बर्षीय बालकथा वाचिका अनुराधा पाण्डे, भारतका सुप्रसिद्ध गुरु अनिरुद्राचार्यजी महाराज आदिको विशेष उपस्थिती रहेको थियो । त्यती मात्र कहाँँ हो र! वाचन सिरोमणी नारायण पोखरेलका छोरा देश बिदेशमा लेकप्रिय गुरु वाचन प्रवीण पण्डित श्री दीनबन्धु पोखरेल र अन्य आदरणीय तथा लोकप्रिय गुरुहरूको पनि उपश्थिती थियो । सबैका कथा वाचनले भक्तजनहरू मन्त्रमुग्ध देखिनु हुन्थ्यो भने मन्चमात्रै नभएर पुरै पशुपती परिसरनै कोटिहोममय बनेको थियो ।

सबै देवी तथा महाराज र गुरुज्यूको आ-आफ्नै बिशेषता थियो, बिज्ञता थियो । सबै उपस्थित भक्तजनहरूले मात्र नभएर सोसल मिडिया मार्फत विश्वभर छरिएर बसेका नेपालीहरूले प्रवचनको रसपान गरे ।

यी सबै कुराहरूले भन्दा यो महायज्ञमा आचार्य कृष्ण दमाई र गुरु लेख बहादुर बि क को मन्चासिनले बढी चर्चा पायो । कारण, विश्वको एकमात्र हिन्दू राष्ट्र नेपाल र भगवान बिष्णुका अवतार मानिने राजाले पनि आफ्ना दलित जनतालाई यो किसिमको माया र सम्मान कहिल्यै दिन सकेका थिएनन् । राजाहरूले चाहेका भए त गर्न सक्थे नि । पहिला मानन्धर र साह तेलीलाई अछुत मुक्त गरेकै हुन् क्यारे । अन्य जातलाई गरेनन् त । तर, यो कोटीहोमका आयोजक विजय कृष्ण मुर्ती महाराज र उहाँको टिमको दुरदर्शिता र मानवतावादी ज्ञानले अछुत मानिएका दलितलाई पनि त्यो पवित्र व्यासपीठमा राखे । यो नै छुवाछुतको अन्त्य भएको उर्दी भने होइन । तर, राम्रो मान्छे बन्न सके गैर दलित सरह नै समान व्यबहार पाइने रहेछ भन्ने शिक्षा भने पक्कै हो ।

सामाजिक बहिस्कारको डरले चाहेर पनि आफ्ना सन्तान अन्तरजातीय बैबाहिक समन्ध स्वीकार्ने आँट गरेका छैनन् । सम्बन्ध बनाई सकेकाहरू पनि ढाकछोप गरेर समाजबाट बाँच्न चाहेका छन् । माथिल्लो दर्जाका प्रतिष्ठित परिवारमा खासै असर परेको छैन । किनकी उनीहरूलाई समाजले बहिस्कार गर्न सक्दैन । तल्लो स्तरका बर्गलाई पनि खासै असर परेको देखिँदैन । तर मध्यम बर्गका परिवारमा भने निकै ठुलो असर परेको छ । अन्तरजातिय सम्बन्धमा सामाजिक बहिस्कारको ठुलो डर छ । यो महायज्ञले दलितलाई पनि समान व्यबहार गरेको देख्दा पिढितहरूका आँखाका डिल हर्षका आँसुले भत्काई दिए ।

“आफ्नो मन आँफैले बुझाउने हो मनको दवाई छैन,

रोएपनि जान्छ जीवन हासेपनि जान्छ जीवन चोला बग्ने खोला

बग्छ सलसल, हे! बग्छ सल सल

हल हल हल मन हल हल हल … “

यो गीत कृष्ण गुरुको मुखराबिन्दुबाट प्रबाह हुँदा हावाको चाल सँगै धानका बाला लहलाए झैँ सम्पूर्ण भक्तजनहरूका हात लहलएका थिए । जुन दृश्यले गुरु कृष्ण दमाईको सदियौँ देखी पिल्सिएर बसेको मन त्यो बेला प्रफुल्ल भएको सबै भक्तजनहरूले महशुस गरेर सद्भाव र भाईचारा मात्र होइन आदर भाव पनि सङ्गीतको धुनसँगै मिसाउनु भयो । जस्ले सनातनी मन मुट्रुहरू एकै साथ उमङ्गीत साथै प्रफुल्लित भए । जुन देख्दा विश्व सनातन परिवारले एकसाथ गर्व गर्ने माहोल बन्यो ।

बिभिन्न लालच र परीबन्धले मात्र नभएर यही बिभेद सहन नसकी अन्य धर्म सिरोधार गर्न पुगेका सनातनी परिवारका केही सदश्यहरूलाई पश्चताप लाग्न सक्छ । यस्तै कोटिहोम अन्य स्थानमा पनि यसरीनै लगाउन सकियो भने बाटो बिराएर अन्य धर्मको पोल्टामा लुट्पुटिन पुगेका सदस्यहरु बिस्तारै आफ्नै सनातनी घर फर्किने छन् ।

आफ्ना पुर्खाहरूले गर्दै आएका कुल पूजा गरी रमाउंने छन् । तीजमा आफ्नी प्यारी चेलीहरूलाई माईतिमा बोलाएर दर खुवाएर मक्ख पर्नेछन् । आफ्ना पूजानीय बुवा आमाले आशिर्वाद दिँदै कानमा सिउरिदिनु भएका पहेला जमारा र निधारमा लगाईदिनु भएका राता टिकामा सज्जिएर पिङ्ग खेल्दै दसैं मनाउने छन्, हरेक तिहारमा दिदी बहिनीले लगाइदिनु भएका सयपत्री र मखमलि फूलको माला साथै सप्तरङ्गी टिकामा सज्जिएर आफ्नी चेली सँगको नातालाई अझै प्रगाढ बनाउने छन् ।

कतै साकेला , कतै तमु ल्होसार ,कतै सोनाम ल्सोसार , कतै म्ह: पूजा, कतै घोडे जात्रा, कतै छटपूजा, कतै देउडा यस्ता पर्बहरू कती कती ? अनेक जात जाती, विविद कला, सँस्कार र संस्क्रिती समेटेको एक मात्र विशाल सनातन सभ्यता भित्र स्वतन्त्र रुपले रमाउँदै बाँच्ने छन् ।

हुनत, नेपालको मात्र के कुरा गर्नु र , भारतको पनि त्यही हालत छ । बरू नेपालमा सिक्षित र आधुनिक समाज बदलिई सकेको छ । तर भारतको स्थिती भने ज्युँका त्युँ छ । भारतका संबिधान लेखक डा. भिम राव अम्बेडकरले धेरै प्रयत्न गर्दा पनि हिन्दूका ठेकेदार भनाँउदाहरूलाई बुझाउन नसकेपछी आँफै हिन्दू धर्म त्यागेर अक्टोबर १४, १९५६ मा बुद्धिस्ट बनेका थिए । किनभने बुद्ध धर्ममा छुवाछुत हुंदैन । त्यसैले डा. अम्बेटकर सँगै रातारात करीब ४ लाख हिन्दूहरू बुद्धिस्ट बनेका थिए । “घिउ कहाँ पोखियो थालमा!” । अन्तर्राष्ट्रिय बुद्धिष्टहरूले नमाने पनि नेपाल र भारतमा बुद्धिस्ट पनि सनातन सभ्याता भित्रै पर्छन् भनिन्छ । किनकी भगवान शिवले पनि “बर्षमा एक पटक बुद्धको अवतार लिन्छन्” भन्नु हुन्छ कला र धर्म बिशेषज्ञ तथा क्लेरमन्ट युनिभर्सिटि, अमेरिकाका प्रोफेसर डा. दीपक सिम्खडा । “नवम् अवतार प्रभू बौद्ध रुप धारणाम् हिन्दू ग्रन्थमा लेखिएको छ” भन्नु हुन्छ पूर्व प्रशासक तथा वरिष्ट समालोचक युवराज मैनाली ।

यो त भन्ने कुरा मात्र न हो । बुद्धिस्टहरूको नत आहार व्यबहार मिल्छ, न त आचरण सँस्कार र संस्क्रिती नै मिल्छ हिन्दूसँग । चाहे त्यो पैत्रीक मुल घरबाट छुट्टाभिन्ना गरेका सन्तान हुन् या एउटा ठुलो देशबाट टुक्रिएर अन्य देश बनाएर सरेका नागरिक हुन् । टुक्रिनु भनेको टुक्रिनु नै हो । यस्ले आकारलाई मात्रै होइन शक्तिलाई पनि टुक्र्याउछ ।

आज त्यहा बौद्ध विश्व विद्यालय समेत खुली सकेको छ । जहाँ बर्षेनी हजारौँको संख्यामा दिक्षित हुन्छन् । हिन्दूका लागि यो ठुलो क्षति थियो र हो । त्यो क्रम अहिले पनि जारी छ । भारतले पनि नेपालको पशुपतिनाथ परिसरमा गरिएको यो कोटिहोमबाट सिक्न सके भारतमा दिनानुदिन भईरहेको हिन्दूत्वको क्षती रोक्न सम्भव हुन्थ्यो कि ?

हिन्दू भित्रको यो बिभेद अज्ञानीहरू र केही स्वार्थी धर्मगुरूहरूले आफ्नो स्वार्थका लागि चलाएको चलन रहेछ भन्ने स्पष्ट छ । यती ठुलो माहायज्ञमा आफूलाई हिन्दू धर्मका ठेकेदार ठान्नेहरूको अनुपस्थितीको मतलब नबुझ्ने को होला र ? अनुपास्थिति मात्रै होइन कोटिहोमको बिरोध नै गरे । बिज्ञले बिरोध गर्नुको सट्टा कमी कमजोरी सच्याउँन सुझाव दिएको भए कती राम्रो देखिन्थ्यो ।

दलितको पक्षमा कानुन नबनेको त कहाँ हो र ! कानुन बनाउँनेहरू नै समाजको अगाडि दलितको पक्षमा डेटर उभिएको देखिदैन । बिभिन्न सँघ सस्थाहरू यस बिषयमा कार्यरत छन् । फलस्वरुप पहिलाको भन्दा समाजको जनचेतना र सोच बदलिएको छ । तथापी पूर्ण रुपमा बदलिन सकेको छैन । कारण, यो एक गलत चलन हो भन्ने सबैलाई थाहा छ । तर पूर्ण रुपमा निर्मुल पार्न नदिन केही तत्वहरू कटिबद्ध छन् ।

ती मध्य दुइटा पक्ष प्रमुख छन् । पहिलो बिभेद गराएर आफू राजनीतिमा टिक्ने र फाईदा लिने । जस्मा बिभिन्न पार्टिका भात्री सँगठनका रुपमा दलितलाई घेरा भित्र राख्न चाहन्छन् । उनीहरूकै नेता बनाइदिएर आफ्नो स्वार्थमा प्रयोग गरी रहन्छन् । दोश्रो माथिल्लो मानिएका जातमा पनि सबै सक्षम कहाँ छन् र ! त्यहाँ पनि उच निच छ । घृणा छ, बिभेद छ । जसरी दलितहरूको बिचमा छ । आफुभन्दा हुने खानेबाट पेलिएकाहरू दलितलाई पेलेर आफू ठुलो हुँ भन्दै गम्किन्छन् । हो, अहिले पनि बिभेद निपिट्यान्नै हुन नसक्नुमा यी तत्वहरूको मुख्य भूमिका छ ।

समाजमा दण्डनीय व्यबहार छुवाछुतमा मात्रै हो । बाँकी सबै बेकारका बखेडा मात्र हुन् । दलितले भन्ने गरेका छन् की- गैर दलितको घरमा पस्न दिदैँनन् भनेर । अर्काको घरमा किन पस्नु पर्यो त ? अर्को कुरा बिहेबारी गर्न दिँदैनन् भन्छन् । उपाध्य बाहुनको छोरी जैसि, छेत्री, नेवार या अन्य गैर दलित सँग त बिहे गर्न मान्दैनन् भने दलित भनिएकालाई किन छोरी बिहे गरिदिनु पर्यो त ? आफु खुसी प्रेम विवाह त भईरहेकै छ नि । आफ्नै समुदायमा मात्रै रमाए त पुगी हाल्यो नी । किन गैरदलितकै समुदायमा जाने रहर र कोशीस गर्नु पर्यो त । रहर र कोशीस त आफ्नो बौद्धिक स्तर र आर्थिक स्तर बढाउन तिर लाग्ने हो नी ।

सक्षम ब्यक्तीको कदर कहाँ हुँदैन र ! पञ्चायती कालमा पनि हिरालाल विश्वकर्मालाई मन्त्री बनाएकै थिए, टिआर विश्वकर्मा राष्ट्रिय पञ्चायत सदश्य मनोनीत गरेकै थिए । हो, धेरै पहिलाका कुरा अली फरक थिए । तत्कालिन साशकहरूले दलितलाई शिक्षाबाट बन्चित गरेका थिए , तर आजकाल बेदका पुस्तक पसलमा किन्न पाईन्छ, गायत्रि मन्त्र युट्युबमा सुन्न पाईन्छ ।

तत्कालिन साशकहरूले दलितलाई राम्रो लगाउँन गरगहना लगाउन बन्चित गरेका थिए । तर आजकाल आँफै सुचिकार छन् जस्तो चाहे त्यस्तै सिलाएर लगाए भयो, सुनारले जस्तो गहना लगाउन मन लाग्यो त्यस्तै बनाएर लगाए भयो ।

हो समस्या गरिबिमा छ । हरेक दलितले यो कुरालाई जोड दिएर सुधार्न सक्नु पर्छ । दलित सम्बन्धी काम गर्न चाहने एन जि ओ, आई एन जि ओ तथा बिभिन्न सँघ सँस्थाहरूले उनीहरूको शिक्षामा जोड दिने हो, आर्थिक अवस्था सुधार्ने प्रयत्न गर्ने हो । अर्काको घर भित्र पस्न पाउनु पर्छ भनेर उक्साउने होइन । दलितले पनि गैर दलितलाई आफ्नो घर भित्र पस्न नदिने अधिकार छ ।

आर्थीक अवस्था सुध्रियो भने राम्रो शिक्षा दिक्षा पाउन सक्छन्, शिक्षित बनाउन सकियो भने अवसरहरूको बाटो खुल्छ । आर्थिक सम्पन्नता र सैक्षिक विद्ध्वत्ताले आत्मा विश्वास बढाउछ । सबै सँग कांधमा काँध मिलाएर हिढ्ने हिम्मत दिलाउँछ । अनी मात्र सहि अर्थमा समानता आउँछ, छुवाछुत हट्छ । आचार्य कृष्ण दमाईलाई पनि त्यसै बाटो बाट उठाएर ल्याएर त्यो मन्चमा राखिएको होइन । उहाँको विद्ध्वत्ताको कदर गरिएको हो ।

२०२० सालको नेपालको मुलुकी ऐनले जातिय छुवाछुतको अन्त्य गरिसकेको छ । बर्तमान संबिधानमा आरक्षणको ब्यबस्था गरिएको छ । नेपालको संविधानको धारा २५५ अनुसार २०५८ सालमा राष्ट्रिय दलित आयोगको गठन भएको छ । हिन्दु धर्मग्रन्थहरूमा पनि दलितलाई बिभेद गर्नुपर्छ भनेर उल्लेख गरेको छैन । हिन्दू धर्म शास्त्रमा कुनै छुवाछुत छैन भनेर सबै जसो धार्मिक गुरूहरूले खुलेर र कुर्लेर भन्ने गर्नुहुन्छ । यो कोटिहोमबाट त झनै प्रष्ट भयो ।

समयको बादलाव मात्र नभएर बिभिन्न सँघ सँस्थाको पहल र सामाजिक चेतनाका कारण पहिलाभन्दा धेरै हटीसकेको छ । असिक्षित र अविकसीत समाजमा अझै पनि रहीरहनुको मुख्य कारण समाजको डर हो । समाजलाई धर्मले बेरेको हुन्छ । धर्मले पनि र भगवानले पनि दलितलाई छुवाछुत गर्दैनन् तर त्यही धर्मका ठेकेदारहरूले गर्ने गरेको भने बेला बखतका घटनाहरूबाट थाहा हुन्छ । यिनै समुहहरूले यो महायज्ञमा पनि विरोध गरे ।

यस्को बावजुत पनि पशुपतिनाथ मन्दिर परिसरमा लगाइएको कोटिहोमको मन्चबाट बिभेदको जालोलाई च्यातीएको छ । यो कार्यक्रमबाट दलितहरूले पनि पाठ सिकेका छन् कि पढ्न सके, राम्रो काम गर्न सके बिभेद हुदो रहेनछ भनेर ।

आयोजक सँस्थाको नाम नेपाल मानव धर्म सेवा समिति र पशुपतिनाथ परिसरमा लगाइएको कोटिहोम २०८१ मा दलित समुदायका आचार्य कृष्ण दमाई र गुरू लेख विश्वकर्मालाई व्यासपिठमा राखिएको बारे दलित समुदायको ईतिहासमा सुनौला अक्षरले लेख्नेछन् ।

-राम लामा अविनाशी
अमेरिका